Z chwilą zawarcia małżeństwa między małżonkami – o ile nie zawarli oni umowy majątkowej – powstaje tzw. wspólność ustawowa. Dla wielu osób oznacza to przekonanie, że „wszystko jest po równo” i że przy podziale majątku każdemu z małżonków zawsze należy się połowa. W praktyce jednak prawo przewiduje sytuacje, w których możliwe jest ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym.

Nie jest to rozwiązanie automatyczne ani łatwe do uzyskania. Wymaga spełnienia określonych przesłanek i każdorazowo szczegółowej analizy konkretnego stanu faktycznego. Warto więc wiedzieć, czym jest wspólność ustawowa, kiedy można domagać się nierównych udziałów oraz jakie okoliczności sąd bierze pod uwagę przy takim żądaniu.

Czym jest wspólność ustawowa małżeńska?

Typowym ustrojem majątkowym powstającym z chwilą zawarcia małżeństwa jest wspólność ustawowa. Obejmuje ona co do zasady wszystkie przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich.

Do majątku wspólnego zalicza się m.in.:

• wynagrodzenia za pracę i inne dochody z działalności zarobkowej,
• dochody z majątku wspólnego oraz z majątku osobistego,
• środki zgromadzone na rachunkach bankowych,
• nieruchomości i ruchomości nabyte w trakcie małżeństwa.

Nie ma przy tym znaczenia, który z małżonków faktycznie uzyskiwał dochód ani na kogo formalnie został nabyty dany składnik majątku. Co do zasady wszystko to wchodzi do majątku wspólnego.

Zasada równych udziałów w majątku wspólnym

Ustawodawca przyjął podstawową zasadę, zgodnie z którą oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Oznacza to, że przy podziale majątku punktem wyjścia jest założenie, iż każdemu z małżonków przysługuje po 1/2 wartości majątku.

Zasada ta obowiązuje niezależnie od tego, czy:

• jedno z małżonków zarabiało więcej,
• jedno z małżonków nie pracowało zawodowo,
• jedno z małżonków zajmowało się domem lub wychowaniem dzieci.

Prawo zakłada bowiem, że prowadzenie gospodarstwa domowego i wychowywanie dzieci również stanowi formę przyczyniania się do powstania majątku wspólnego.

Czym są nierówne udziały w majątku wspólnym?

Mimo zasady równości udziałów, prawo przewiduje możliwość jej przełamania. W sprawie o podział majątku wspólnego każdy z małżonków może z ważnych powodów żądać ustalenia nierównych udziałów, z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z nich przyczynił się do powstania majątku.

Nie chodzi więc wyłącznie o wysokość zarobków. Sąd bada całokształt zachowania małżonków w trakcie trwania małżeństwa, ich zaangażowanie w sprawy rodziny oraz realny wkład w tworzenie i utrzymanie majątku.

Jak sąd ocenia zachowanie małżonków w kontekście nierównych udziałów?

W praktyce sąd, rozpoznając żądanie ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, nie ogranicza się do prostego porównania zarobków małżonków. Analiza ma znacznie szerszy zakres i obejmuje całokształt ich postawy wobec obowiązków rodzinnych oraz sposobu funkcjonowania w trakcie trwania małżeństwa.

Sąd bierze pod uwagę nie tylko to, kto faktycznie przynosił pieniądze do domu, ale również to, czy drugi małżonek swoim zachowaniem umożliwiał lub utrudniał wspólne budowanie majątku. Istotne znaczenie ma m.in. to, czy jeden z małżonków unikał pracy bez uzasadnionych powodów, nie interesował się sprawami rodziny lub w sposób rażący nadużywał wspólnych środków finansowych.

Co oznaczają „ważne powody” przy ustalaniu nierównych udziałów?

Jednym z kluczowych pojęć jest pojęcie ważnych powodów, które uzasadniają odejście od zasady równości udziałów. Nie są one zdefiniowane wprost w przepisach, dlatego ich ocena należy do sądu.

Za ważne powody uznaje się w szczególności:

• rażące i uporczywe naruszanie obowiązków wobec rodziny,
• długotrwałą separację faktyczną zawinioną przez jednego z małżonków,
• uchylanie się od pracy i przyczyniania się do utrzymania rodziny,
• trwonienie majątku wspólnego,
• nadużywanie alkoholu lub innych środków wpływających na sytuację finansową rodziny,
• działania prowadzące do zadłużania rodziny bez uzasadnienia.

Nie wystarczy jednak samo wykazanie nagannego zachowania jednego z małżonków. Musi ono pozostawać w związku z brakiem lub znacznym ograniczeniem jego udziału w tworzeniu majątku wspólnego.

Nierówne udziały a stopień przyczynienia się do majątku

Drugim warunkiem ustalenia nierównych udziałów jest wykazanie, że małżonkowie w różnym stopniu przyczynili się do powstania majątku wspólnego. Oznacza to, że nawet istnienie ważnych powodów nie wystarczy, jeśli faktyczny wkład obu stron był porównywalny.

Sąd analizuje m.in.:

• wysokość i stabilność dochodów,
• okres aktywności zawodowej każdego z małżonków,
• zaangażowanie w prowadzenie domu i opiekę nad dziećmi,
• sposób gospodarowania majątkiem,
• zachowanie w trakcie trwania małżeństwa.

Ocena ta zawsze ma charakter indywidualny i opiera się na całokształcie okoliczności danej sprawy.

Czy brak pracy jednego z małżonków oznacza nierówne udziały?

Bardzo częstym błędem jest przekonanie, że brak pracy zawodowej jednego z małżonków automatycznie uzasadnia nierówne udziały. W rzeczywistości sama różnica w dochodach nie wystarcza.

Jeżeli jeden z małżonków zajmował się domem, wychowywał dzieci lub wspierał drugiego w karierze zawodowej, jego wkład w powstanie majątku również jest uwzględniany. Dopiero sytuacje skrajne, takie jak długotrwałe uchylanie się od wszelkich obowiązków rodzinnych, mogą stanowić podstawę do żądania nierównych udziałów.

Długotrwała separacja faktyczna a nierówne udziały w majątku

Jedną z często przywoływanych „ważnych przyczyn” uzasadniających nierówne udziały jest jednak długotrwała separacja faktyczna zawiniona przez jednego z małżonków. Chodzi tu o sytuację, w której małżonkowie przez dłuższy czas nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, a jedna ze stron faktycznie nie uczestniczy w życiu rodzinnym ani w tworzeniu majątku.

Sama separacja faktyczna nie przesądza jeszcze o nierównych udziałach. Istotne znaczenie ma to, czy była ona zawiniona oraz czy w jej trakcie jeden z małżonków w istocie przestał przyczyniać się do powstania i utrzymania majątku wspólnego. W takich przypadkach sąd bardzo dokładnie analizuje okres separacji, zachowanie stron oraz ich aktywność finansową.

Dlaczego ustalenie nierównych udziałów nie jest „karą” dla małżonka?

Warto podkreślić, że ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym nie ma charakteru sankcji ani kary. Celem tego rozwiązania nie jest rozliczanie winy małżonków za rozpad związku, lecz sprawiedliwe odzwierciedlenie rzeczywistego wkładu każdej ze stron w tworzenie majątku.

Z tego względu nawet poważne konflikty małżeńskie czy negatywne zachowania nie zawsze prowadzą do nierównych udziałów. Decydujące znaczenie ma zawsze związek pomiędzy zachowaniem małżonka a stopniem przyczynienia się do powstania majątku wspólnego.

Najczęstsze pytania o nierówne udziały w majątku wspólnym małżeństwa

W kontekście nierównych udziałów w majątku wspólnym często pojawiają się następujące pytania:

Czy sąd często orzeka nierówne udziały?

Nie. Jest to wyjątek od zasady i wymaga spełnienia konkretnych przesłanek.

Czy zdrada małżeńska wpływa na nierówne udziały?

Sama zdrada nie przesądza sprawy. Znaczenie ma to, czy wiązała się z naruszeniem obowiązków wobec rodziny i brakiem udziału w tworzeniu majątku.

Czy można żądać nierównych udziałów po rozwodzie?

Tak. Żądanie takie zgłasza się w sprawie o podział majątku wspólnego, niezależnie od momentu rozwodu.

Czy trzeba udowodnić winę drugiego małżonka?

Nie w sensie formalnym, ale konieczne jest wykazanie ważnych powodów i różnego stopnia przyczynienia się do majątku.

Jak przygotować się do sprawy o nierówne udziały?

Sprawy o ustalenie nierównych udziałów należą do najbardziej skomplikowanych postępowań majątkowych. W praktyce kluczowe znaczenie ma odpowiednie przygotowanie materiału dowodowego.

Najczęściej istotne są:

• dokumenty potwierdzające dochody i wydatki,
• zeznania świadków,
• dokumentacja dotycząca zadłużenia lub trwonienia majątku,
• dowody długotrwałej separacji faktycznej,
• korespondencja i inne materiały potwierdzające zachowanie stron.

Dlaczego każda sprawa wymaga indywidualnej analizy?

Ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym nigdy nie odbywa się automatycznie. Każda sprawa jest inna i zależy od wielu czynników, takich jak długość małżeństwa, sytuacja rodzinna, sposób funkcjonowania małżonków czy charakter zgromadzonego majątku.

Właśnie dlatego ocena szans powodzenia takiego żądania wymaga szczegółowej analizy konkretnego stanu faktycznego, najlepiej jeszcze przed wszczęciem postępowania sądowego.

Jeżeli rozważasz wystąpienie z żądaniem ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym lub chcesz ocenić, czy w Twojej sytuacji istnieją ku temu realne podstawy, warto skonsultować sprawę z doświadczonym prawnikiem. Pomoc w takich sprawach oferuje każdy nasz dobry prawnik do spraw rodzinnych Toruń, który pomoże ocenić Twoją sytuację i zaplanować dalsze działania.